Сенки во пештерата

Пред повеќе од 2000 години, хеленскиот философ Платон го открил она во што многумина од тоа време, па дури и денес, не се во можност да проникнат, а се однесува на природата на вистината.

Во неговиот прочуен дијалог Држава (стгрч. Πολιτεία), философот Сократ води разговор со Главкон, постариот брат на Платон, просветлувајќи го за реалноста преку алегоријата на животот во пештера.

Извадокот на изворен старогрчки јазик со превод на македонски јазик извршен од моја страна оди вака:

514.a.1

Μετὰ ταῦτα δή, εἶπον, ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας. ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους οἷον ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει, ἀναπεπταμένην πρὸς τὸ φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρὰ πᾶν τὸ σπήλαιον.

„Потоа спореди ја“, рече Главкон „нашата природа со таквата состојба за да провериш колку сме образовани, а колку не сме.“

„Имено, замисли си луѓе како го поминуваат животот во некаква подземна пештера којашто има широк влез кој се разоткрива пред светлината во должина на целата пештера.“ (вели Сократ)

514.a.5 – 514.b.4

ἐν ταύτῃ ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ 

σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας, ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν, κύκλῳ δὲ τὰς κεφαλὰς ὑπὸ τοῦ δεσμοῦ ἀδυνάτους περιάγειν, φῶς δὲ αὐτοῖς πυρὸς ἄνωθεν καὶ πόρρωθεν καόμενον ὄπισθεν αὐτῶν, μεταξὺ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν δεσμωτῶν ἐπάνω ὁδόν, παρ' ἣν ἰδὲ τειχίον παρῳκοδομημένον.

„Во таа пештера живеат луѓе уште од детска возраст со главите и нозете во пранги, за да можат само пред нив да гледаат, не можејќи од прангата да ги вртат главите наоколу; имаат светлост која e од огнот што гори одозгора и далеку зад нив. Помеѓу огнот и окованите во пранги има пат нагоре, покрај којшто, замисли си, дека има соѕидано ѕитче.“ (вели Сократ)

514.b.5 - 514.c.5

ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς πρὸ τῶν ἀνθρώπων 

πρόκειται τὰ παραφράγματα, ὑπὲρ ὧν τὰ θαύματα δεικνύασιν. 

 Ὁρῶ, ἔφη. 

 Ὅρα τοίνυν παρὰ τοῦτο τὸ τειχίον φέροντας ἀνθρώπους σκεύη τε παντοδαπὰ ὑπερέχοντα τοῦ τειχίου καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ παντοῖα εἰργασμένα, οἷον εἰκὸς τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας τῶν 

παραφερόντων. 

„Исто како што се креваат завесите пред луѓето од чудотворците (магионичарите) од чијшто врв се покажуваат чудесата (магионичарските трикови).“ (вели Сократ)

„Си замислувам“ рече Главкон.

„Покрај тоа, замисли си, како до ѕитчето луѓето носат разновидни орудија и високо издигнати фигури на луѓе, разни животни изработени од камен и дрво и секакви уметнички творби, и како што се чини носејќи ги нив, едните јасно зборуваат, а другите тихуваат.“ (вели Сократ)

515.a.4

Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους. Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ' ἐγώ· τοὺς γὰρ τοιούτους πρῶτον μὲν ἑαυτῶν τε καὶ ἀλλήλων οἴει ἄν τι ἑωρακέναι ἄλλο πλὴν τὰς σκιὰς τὰς ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ καταντικρὺ αὐτῶν τοῦ σπηλαίου προσπιπτούσας;

„Зборуваш за необична споредба“, рече Главкон „а и за необични затвореници.“

„Слични нам“, реков. „Зарем мислиш дека таквите, покрај тоа што најпрвин се гледаат себеси и едни други, би виделе нешто друго освен сенки на творбите од огнот кои запаѓаат од спротивната им страна на пештерата?“ (прашува Сократ)

515.b.1

Πῶς γάρ, ἔφη, εἰ ἀκινήτους γε τὰς κεφαλὰς ἔχειν ἠναγκασμένοι εἶεν διὰ βίου; Τί δὲ τῶν παραφερομένων; οὐ ταὐτὸν τοῦτο; 

Τί μήν; 

Εἰ οὖν διαλέγεσθαι οἷοί τ' εἶεν πρὸς ἀλλήλους, οὐ ταῦτα ἡγῇ ἂν τὰ ὄντα αὐτοὺς νομίζειν ἅπερ ὁρῷεν; 

 Ἀνάγκη.

„Како би можеле, ако се принудени цел живот главите да ги држат неподвижни?

„А што со однесува до предметите кои ги носат оние кои се движат едни до други? Зарем ни би било тоа исто?“ (прашува Сократ)

„Зошто да не?“ (одговара Главкон)

„Доколку, пак, би можеле да си разговараат меѓусебно, нели сметаш дека нештата кои би ги гледале би ги сметале дека се такви какви што се?“ (прашува Сократ)

„Секако.“ (одговара Главкон)

Τί δ' εἰ καὶ ἠχὼ τὸ δεσμωτήριον ἐκ τοῦ καταντικρὺ ἔχοι; 

ὁπότε τις τῶν παριόντων φθέγξαιτο, οἴει ἂν ἄλλο τι αὐτοὺς ἡγεῖσθαι τὸ φθεγγόμενον ἢ τὴν παριοῦσαν σκιάν; 

515.b.10

Μὰ Δί' οὐκ ἔγωγ', ἔφη.

„Што ако би имало екот од другата страна на затворот?“

„Кога некој од оние што се движат едни по други би зборувале гласно, сметаш ли дека тие би верувале дека она што зборува не е ништо друго туку сенката што минува?“ (прашува Сократ)

„Жими Ѕевса, така е.“ – рече Главкон.

515.c.1

Παντάπασι δή, ἦν δ' ἐγώ, οἱ τοιοῦτοι οὐκ ἂν ἄλλο τι νομίζοιεν τὸ ἀληθὲς ἢ τὰς τῶν σκευαστῶν σκιάς. 

Πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη. 

Σκόπει δή, ἦν δ' ἐγώ, αὐτῶν λύσιν τε καὶ ἴασιν τῶν τε δεσμῶν καὶ τῆς ἀφροσύνης, οἵα τις ἂν εἴη, εἰ φύσει τοιάδε συμβαίνοι αὐτοῖς· ὁπότε τις λυθείη καὶ ἀναγκάζοιτο ἐξαίφνης ἀνίστασθαί τε καὶ περιάγειν τὸν αὐχένα καὶ βαδίζειν καὶ πρὸς τὸ φῶς ἀναβλέπειν, πάντα δὲ ταῦτα ποιῶν ἀλγοῖ 

τε καὶ διὰ τὰς μαρμαρυγὰς ἀδυνατοῖ καθορᾶν ἐκεῖνα ὧν τότε τὰς σκιὰς ἑώρα, τί ἂν οἴει αὐτὸν εἰπεῖν, εἴ τις αὐτῷ λέγοι ὅτι τότε μὲν ἑώρα φλυαρίας, νῦν δὲ μᾶλλόν τι ἐγγυτέρω τοῦ ὄντος καὶ πρὸς μᾶλλον ὄντα τετραμμένος ὀρθότερον βλέποι, καὶ δὴ καὶ ἕκαστον τῶν παριόντων δεικνὺς αὐτῷ ἀναγκάζοι ἐρωτῶν ἀποκρίνεσθαι ὅτι ἔστιν; οὐκ οἴει αὐτὸν ἀπορεῖν τε ἂν καὶ ἡγεῖσθαι τὰ τότε ὁρώμενα ἀληθέστερα ἢ τὰ νῦν δεικνύμενα; 

Πολύ γ', ἔφη.

„Згора на сѐ, велам, таквите не би сметале дека нешто друго е вистинито освен сенките од предметите направени од луѓето.“ (Сократ)

„Сосема е така.“ – рече Главкон.

„Сега замисли си, велам, нивно ослободување, се ослободуваат од прангите и од безумието, кога некој би бил во таква состојба, ако така природно би зачекорил со нив. Кога некој би се ослободил и би имал потреба за миг да се подисправи, да сврти со вратот наоколу, да се движи и да погледне кон светлината, покрај сето тоа би чувствувал секакви болки, а поради блесокот не би можел да ги погледне оние предмети од коишто тогаш гледаше сенки; Што мислиш дека тој би кажал ако некој би му рекол дека тогаш гледал бесмислени нешта, а дека сега гледа нешто што е речиси поблиску до она што е, дека гледа поправилно зашто е свртен повеќе кон вистината? И ако некој од оние што се движат, покажувајќи му ги предметите, би имал потреба да го праша за да му одговори што се тие, зарем не мислиш дека би го одвратил погледот и дека би поверувал дека се повистинити оние нешта што тогаш биле гледани одошто овие што сега му се покажани?“ (прашува Сократ)

„Мошне така мислам.“ – рече Главкон.

515.e.1

 Οὐκοῦν κἂν εἰ πρὸς αὐτὸ τὸ φῶς ἀναγκάζοι αὐτὸν βλέπειν, ἀλγεῖν τε ἂν τὰ ὄμματα καὶ φεύγειν ἀποστρεφόμενον πρὸς ἐκεῖνα ἃ δύναται καθορᾶν, καὶ νομίζειν ταῦτα τῷ ὄντι σαφέστερα τῶν δεικνυμένων;

515.e.5

Οὕτως, ἔφη. 

Εἰ δέ, ἦν δ' ἐγώ, ἐντεῦθεν ἕλκοι τις αὐτὸν βίᾳ διὰ 

τραχείας τῆς ἀναβάσεως καὶ ἀνάντους, καὶ μὴ ἀνείη πρὶν ἐξελκύσειεν εἰς τὸ τοῦ ἡλίου φῶς, ἆρα οὐχὶ ὀδυνᾶσθαί τε ἂν καὶ ἀγανακτεῖν ἑλκόμενον, καὶ ἐπειδὴ πρὸς τὸ φῶς ἔλθοι, αὐγῆς ἂν ἔχοντα τὰ ὄμματα μεστὰ ὁρᾶν οὐδ' ἂν ἓν δύνασθαι τῶν νῦν λεγομένων ἀληθῶν; 

Οὐ γὰρ ἄν, ἔφη, ἐξαίφνης γε.

„Ако е принуден да гледа кон самата светлина, зарем не би го заболеле очите и зарем не би побегнал свртувајќи се кон оние нешта што може да ги погледне и би поверувал дека тие нешта се, всушност, појасни од оние што му се покажуваат?“ (прашува Сократ)

„Така е.“ – рече Главкон.

„Ако, пак, некој оттаму би го повлекол сосила, велам, преку каменитото и стрмното искачување и не би го пуштал сѐ додека не го извлече на сончевата светлина, зарем не би почувствувал болка и не би негодувал поради влечењето? Потоа кога би дошол пред светлината, затоа што очите му се полни со озареност, зарем не би можел да види ништо од она што сега му е кажано дека е вистина?“ (прашува Сократ)

„Не би можел, од прв поглед.“ – рече Главкон.

516.a.5

Συνηθείας δὴ οἶμαι δέοιτ' ἄν, εἰ μέλλοι τὰ ἄνω ὄψεσθαι. καὶ πρῶτον μὲν τὰς σκιὰς ἂν ῥᾷστα καθορῷ, καὶ μετὰ τοῦτο ἐν τοῖς ὕδασι τά τε τῶν ἀνθρώπων καὶ τὰ τῶν ἄλλων εἴδωλα, ὕστερον δὲ αὐτά· ἐκ δὲ τούτων τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ αὐτὸν 

τὸν οὐρανὸν νύκτωρ ἂν ῥᾷον θεάσαιτο, προσβλέπων τὸ τῶν ἄστρων τε καὶ σελήνης φῶς, ἢ μεθ' ἡμέραν τὸν ἥλιόν τε καὶ τὸ τοῦ ἡλίου. 

Πῶς δ' οὔ; 

Τελευταῖον δὴ οἶμαι τὸν ἥλιον, οὐκ ἐν ὕδασιν οὐδ' ἐν ἀλλοτρίᾳ ἕδρᾳ φαντάσματα αὐτοῦ, ἀλλ' αὐτὸν καθ' αὑτὸν ἐν τῇ αὑτοῦ χώρᾳ δύναιτ' ἂν κατιδεῖν καὶ θεάσασθαι οἷός ἐστιν.

„Претпоставувам дека би му требало прилагодување, ако има намера да гледа нагоре. Првин најлесно би ги гледал сенките, а потоа ликовите на луѓето и на другите нешта во водата, а најнакрај самите нив. Гледајќи ја светлината на ѕвездите и на месечината, од тие тела што се на небото, полесно би ги видел ноќе небесните тела и самото небо, отколку што би го дење видел сонцето и неговата светлина.“ (вели Сократ)

„Како не би можел?“ (одговара Главкон)

„А пак на крајот, претпоставувам, би можел да го погледне и набљудува самото сонце, не во водата и на некои други места како негови привиди, туку Сонцето такво какво што е по себе и на неговото место.“  (вели Сократ)

Живееме во свет на привиди и симулации на реалноста. Постојано ни се прикажуваат сенки, чијшто театар го гледаме везден, без престан.

Поминува животот, а ние во пранги, затвореници на привидите и симулациите, сметаме дека тоа што го гледаме е незаменливата реалност и дека нема ништо друго што може да ни ги озари очите, така што преку болка и страдание од тој силен блескот постепено прогледувајќи да приоѓаме до спознание и засекогаш да се ослободиме од темницата.

15.5.2021 год.