За античката лирика

Митскиот свирач и пејач Орфеј и
неговата жена Евридика

Во хеленската митологија се раскажува за Орфеј кој бил меѓу првите поети и свирачи на лира. Тој бил Тракиец, неговиот татко бил тракискиот крал Ојагар, а неговата мајка била музата Калиопа, ќерката на Мнемосина, божица на сеќавањето. Но, подоцнежните митографи најверојатно ја преиначиле верзијата на митот, па за негови родители ги сметале богот Аполон и една од деветте музи. Аполон му подарил лира со седум жици, но Орфеј додал уште две за да бидат точно колку што е бројот на музите.

Ликовна претстава од животот на лирските
поети Сапфо и Алкај

Лириката како книжевна дејност го добила името од инструментот лира. Секој инструмент има своја митска приказна. Богот Хермес изработил лира од желкин оклоп за да го обесштети Аполон за украденото стадо. Аполон го усовршил свирењето, а потоа го поучил и Орфеј.

Музика: „Лирата на Аполон III“

Античката лирика се дели на:

• Хорска - исполнувана од група луѓе;
• Монодиска - исполнувана од еден глас.

Во обредните песни, кои имале за цел да воспостават контакт со божественото, спаѓаат: химна (општа свечена песна за божество), пајан (упатена кон Аполон како исцелител), партенија (ја пееле хорови од девојки во чест на Артемида) и дитирамб (страсна, екстатична песна за Дионис, од која подоцна се родила трагедијата).

Во световните песни, кои го славеле човечкиот живот и неговите премрежја, се вбројуваат: тренос (тажачка изведувана при погребни ритуали), епиникија (ода за победниците на големите спортски игри), епиталамија (песна со која се испраќале младенците до брачната одаја) и сколион (неформална, често духовита песна која гостите ја пееле на гозбите/симпозиумите додека си подавале гранче мирта).

ПРОЧУЕНИ АНТИЧКИ ЛИРИЧАРИ

Гај Валериј Катул (84 - 54 год. пр.н.е.)

Гај Валериј Катул

Катул бил еден од „новите поети“ (неотерици). Неговите песни се кратки, но богати со мудрост. За него се дознало од ракопис случајно откриен во Верона околу 1305 година, кој содржи 116 песни посветени на неговата голема љубов, Лезбија.

Неговиот јазик е спој на елегантна ученост и суров уличен говор, што го прави еден од најнепосредните гласови на антиката. Најпознат е по неговата песна 85, позната како „Odi et amo“ (Мразам и љубам), каде што во само два стиха ја опишува измачувачката двосмисленост на неговите чувства кон Лезбија.

Сапфо (615 - 550 год. пр.н.е.)

Сапфо со својата лира

Платон ја нарекувал „десеттата муза“, препознавајќи го нејзиниот ненадминат поетски дар. Таа раководела со музичко училиште на островот Лезбос, каде што ги поучувала девојките на уметностите. Сапфо е мајстор на монодиската лирика и творец на сапфиниот метар.

Иако нејзиното творештво било речиси изгубено низ вековите, откриените папируси во Египет ни овозможуваат денес да ја почувствуваме нејзината поезија, која е вистински споменик на женската сензибилност и потрагата по божествената убавина.

Пиндар (522 – 443 год. пр.н.е.)

Биста на Пиндар

Пиндар бил најпрочуениот хорски лиричар на антиката, познат по својот возвишен и тежок стил. Составувал епиникии – победички оди по нарачка за атлетите на олимписките и делфиските игри, славејќи ја нивната аристократска доблест (arete).

Неговата поезија не е само пофалба за физичката сила, туку длабока филозофска рефлексија за минливоста на човекот и вечноста на славата што ја даваат боговите. Се верува дека кога Александар Македонски ја разурнал Теба, наредил куќата на Пиндар да остане недопрена, како знак на почит кон неговиот гениј.